Osmanlı döneminde Antep’te ticaret ve üretimin önemli bölümünü oluşturan esnaf, lonca sistemi içerisinde faaliyet gösteriyordu. Her meslek grubunun kendi kuralları bulunurken, bu kuralların uygulanmasında önemli görevlerden biri yiğitbaşına düşüyordu. Yiğitbaşı, loncanın iç işlerini yöneten isimdi. Bu göreve mesleği iyi bilen, yaşlı ve deneyimli ustalar arasından seçim yapılıyordu.
Hem malı dağıtır hem ustayı denetlerdi
Yiğitbaşının görev alanı oldukça genişti. Pazardan alınan hammaddenin ustalara dağıtılması bunlardan biriydi. Üretim tamamlandığında malların lonca kurallarına uygun olup olmadığını kontrol etmek, hazırlanan ürünlerin diğer dükkân ve loncalara dağıtılmasını sağlamak da yiğitbaşının sorumlulukları arasındaydı. Lonca kurallarını çiğneyen bir esnaf olduğunda durum şeyhe bildiriliyordu. Bir kişinin ustalığa yükselmek istemesi halinde de yine yiğitbaşı devreye girerek bunu şeyhe iletiyordu. Bu yönüyle yiğitbaşı yalnızca esnafın başında bulunan bir isim değil, üretimden meslek içi düzene kadar loncanın günlük işleyişinde söz sahibi olan görevlilerden biriydi.
Antep’te 1687 tarihli kayıtlara girdi
Yiğitbaşının göreve gelmesi de belirli bir usule bağlıydı. Lonca üyelerinin isteğiyle belirlenen kişinin görevi kadının onayıyla kesinleşiyordu. Ayıntab’a ilişkin 1687 yılı Şubat ayına ait kayıtlarda bunun bir örneğine rastlanıyor. Dekakçı esnafı mahkemeye başvurarak Seyyid Ömer’i kendilerine yiğitbaşı seçtiklerini bildirdi. Böylece Antep esnafının yüzyıllar önce kendi meslek örgütlenmesi içerisinde uyguladığı sistem, dönemin kayıtlarına da yansıdı.
İşin uzmanları da vardı
Loncalardaki denetim yalnızca yiğitbaşıyla sınırlı değildi. Her lonca ustalar arasından bir veya iki “ehl-i hibre” de seçiyordu. Mesleğin inceliklerini iyi bilen bu kişiler, üretilen malların niteliği konusunda görüş bildiriyor, fiyat konusunda çıkan anlaşmazlıkların çözümüne yardımcı oluyor ve pazar fiyatının belirlenmesinde görev alıyordu. İşçilerin seçilmesinde de ehl-i hibrenin görüşüne başvuruluyordu. Yüzyıllar önce Ayıntab çarşılarında uygulanan bu düzen, esnafın üretimden satışa kadar kendi içerisinde nasıl örgütlendiğini ve meslek kurallarının kimler tarafından takip edildiğini gösteren dikkat çekici örneklerden biri olarak kayıtlarda yer alıyor.
