Geleneksel dokumalarımız arasında en yaygın olan kilim; Orta Asya, Anadolu, Balkanlar ve İran’da dokunan havsız bir döşeme yaygısıdır. Dokumacılık, Türklerin ana yurdu olan Orta Asya’da oldukça önemli bir yer tutan bir sanat kolu olarak ortaya çıkmış, daha sonraki dönemlerde Selçuklularla birlikte Anadolu’ya gelmiş ve Osmanlı Dönemi'nde altın çağını yaşamıştır.
Türkçe bir kelime olan ve Türkçe ile Farsçada iki farklı anlama sahip bulunan kilim; yere yayılan yaygı ve elbise ya da derviş cübbesi anlamlarını taşımaktadır. Kilim ve halı birbirinden farklı tekniklerle üretilmektedir. Kilimin yüzeyinde belirgin olan motif, çeşitli atkı ve çözgülerin birlikte dokunması sonucunda düz bir taban oluştururken; halı yapımında ise değişik renklerdeki genellikle yün iplikler çözgülerin üstüne örülerek atkıların sıkıca birbirine bastırılmasıyla bir arada tutulmaktadır.
Sevda ve Özlemin Motiflere Yansıyan Hali
Anadolu’nun her yöresinde yapılan kilim dokumacılığı, esas kullanımının dışında derin anlamlar da barındırmaktadır. Sevdanın, özlemin, ayrılığın ve gurbetin verdiği duygulanışlarla adeta bir renk ve motif cümbüşü halinde dokunan el emeği göz nuru kilimler, günümüzde artık diğer el sanatlarında olduğu gibi dekorasyon malzemesi olarak kullanılmaktadır.
Gaziantep’te Kilimciliğin Gelişimi ve Motif Zenginliği
Gaziantep’te kilimciliğin bir meslek olarak ne zaman başladığı kesin olarak bilinmese de kentte yapılan araştırmalar bu mesleğin çok köklü bir geçmişe sahip olduğunu göstermektedir. Gaziantep’in güney sınırında yer alması ve yaşanan kültürel alışverişler, bu alandaki etkileşimi de beraberinde getirmiştir.
1950’li yıllardan itibaren tezgahlarda dokunmaya başlanan Gaziantep kilimleri, 1960’lı yıllarda motorlu tezgahların geliştirilmesiyle hem desen hem de dokuma açısından daha otantik bir yapıya kavuşmuştur. Motorlu tezgahlar sayesinde artan üretim zamanla bir sektör haline gelmiştir. Ancak bu seri üretim bir yandan kilimciliği yaygınlaştırırken, diğer yandan sanatın geleneksel değerini kaybetmesine ve tekelleşmesine yol açmıştır.
Gaziantep’te bazı kalıplaşmış desenler önceden hazırlanırken; yaratıcılık, yaşanmışlık ve usta-çırak ilişkisi sayesinde ortaya çıkan yeni desenlere yöresel isimler verilmiştir. Kentteki en bilinen kilim çeşitleri arasında şunlar yer almaktadır:
Baklava Dilimi
Hapbap (Nalın) Ayağı
Kuş Kanadı
Zincir Göbek, Dirsek Göbek, Pençe Göbek ve Parmak Göbek
Çarkıfelek ve daha sonraki dönemlerde sıkça dokunan Atom Göbek
Doğal Kök Boyaları ve İlmek İlmek Emek
Oldukça zor ve uzun zaman alan kilim dokumacılığında hammadde olarak öküz, deve, at, koyun ve keçi kılından oluşan yünler ip haline getirilip kök boyalarıyla boyanarak tezgahlarda ilmek ilmek dokunmaktadır. Siyah, mavi, yeşil, soğan kabuğu, ceviz kabuğu, sarımtırak ve sumak gibi doğadan elde edilen renklerin yerini günümüzde büyük ölçüde kimyasal renkler almıştır.
Genellikle 69 cm eninde ve 260 cm boyunda dokunan ve günümüzdeki yolluklara da öncülük eden Gaziantep kilimleri, kullanım amacına ve dekoratif tercihlere göre daha büyük veya küçük ebatlarda da üretilebilmektedir. Sembolik, hayvansal, bitkisel ve geometrik motifler, ustaların kendi zevk ve yorumlarıyla birleşerek Türk estetik anlayışını yansıtan nadide eserlere dönüşmüştür.
Dünya Halıcılığının Temelleri Bu Tezgahlarda Atıldı
Afyon, Çorum, Gümüşhane, Isparta, İzmir, Kayseri, Karaman, Sivas, Uşak ve Van ile birlikte kilim dokumacılığında gelişmiş merkezlerden biri olan Gaziantep ve köylerinde bu zanaat; mekanik tezgahlar dönemine kadar ahşap tezgahlarda, mekikli ve elle atma usulüyle tüm ailenin iş birliği içinde yürüttüğü en kazançlı meslek olmuştur.
Teknolojinin ilerlemesi, değişen estetik kaygılar ve hammadde temininin zorlaşması nedeniyle geleneksel yöntemle yapılan dokumalar günümüzde artık sembolik olarak sürdürülmektedir. Ancak Gaziantep kilimlerinde kullanılan motiflerin taşıdığı anlamlar ve eşsiz renk uyumları, günümüz halıcılık sektörünün temellerini atmıştır. Bu köklü miras sayesinde Gaziantep bugün halıcılıkta dünyada söz sahibi bir kent konumuna yükselirken, hem kentin ve ülkenin uluslararası tanıtımına katkı sağlamakta hem de önemli bir döviz getirisi oluşturmaktadır.
