Gaziantep’in 19. yüzyılda yaşadığı çarpıcı dönemlerden biri, Osmanlı arşiv belgelerine dayanan akademik çalışmayla yeniden gün yüzüne çıktı. Gaziantep Üniversitesi Ayıntâb Araştırmaları Dergisi’nde İsmail Hakkı Üzüm ve Zeynel Özlü imzasıyla yayımlanan çalışmada, Ayıntab’ın Kavalalı İbrahim Paşa yönetiminde geçirdiği yıllar ve halkın Mısır kuvvetleriyle yaşadığı mücadele ayrıntılarıyla ele alındı.
Ayıntab, 1832’den Mısır ordusunun Anadolu’dan çekilmesine kadar yaklaşık 10 yıl Kavalalılar idaresinde kaldı. Bu süreçte uygulanan zorunlu askerlik, silahsızlandırma, ek vergiler ve angarya uygulamaları kentte büyük tepkiye neden oldu. Ayıntab halkı ile İbrahim Paşa yönetimi arasındaki mücadele ise 1839'daki Nizip Savaşı'na kadar devam etti.
Ayıntab’da Baskı Artmaya Başladı
İbrahim Paşa yönetimi sırasında Ayıntab halkının silahları toplandı, ek vergiler getirildi ve angarya işler uygulanmaya başlandı. Yaşananlar nedeniyle bazı Antepliler şehri terk etmek zorunda kaldı.
Özellikle zorunlu askerlik uygulaması kentte hayatı önemli ölçüde etkiledi. Mısır askerleri çarşı, pazar ve evlere baskınlar düzenleyerek erkekleri toplamaya başladı. Yakalananlar camilere, kaleye ve hanlara götürülürken baskınlardan kaçabilenler çevredeki kırsal bölgelere sığındı.
1.700 Kişi Ayıntab’dan Götürüldü
Dönemin arşiv kayıtlarına göre Ayıntab’da kalabalık noktalarda insanların önü kesildi. Yakalanan kişiler Hışva Hanı, camiler ve kaleye dolduruldu.
Bu uygulamalar sırasında Ayıntab’dan yaklaşık 1.700 kişi toplanarak Antakya’ya gönderildi. Zorla toplanan erkeklerin Antakya’da askeri talimden geçirildiği ve daha sonra farklı bölgelere sevk edildiği kayıtlara geçti.
12 Yaşından Büyük Erkekler Toplandı
20 Aralık 1835 tarihli belgede ise Mısır askerlerinin Ayıntab Kalesi’nde boru çalınmasının ardından çarşı, pazar, mahalle ve evlerde baskınlar düzenlediği aktarılıyor.
12 yaşından büyük erkeklerin toplanarak Halep’e gönderildiği, şehirde dükkânları kapatacak erkek kalmadığı için bu işi kadınların yapmak zorunda kaldığı belirtiliyor. Baskınlardan kaçabilenlerin ise Birecik ve Rumkale taraflarına gittiği kaydediliyor.
400 Ayıntablı Öldürüldü
Dönemin en ağır olaylarından biri Konya Muharebesi'nin ardından yaşandı. Kaynakta, İbrahim Paşa’nın emriyle 400 Ayıntablı Müslümanın kafasının kesildiği, çevre köylerde de çok sayıda infaz gerçekleştirildiği iddia edeliyor.
Ayıntablılar Mısır Kuvvetleriyle Çarpıştı
1839 yılına gelindiğinde kentteki gerilim daha da arttı. Osmanlı ve Mısır orduları Nizip Savaşı için hazırlanırken Ayıntab halkı da Mısır askerlerine karşı saldırılarda bulundu.
Hafız Paşa’nın Mart 1839 tarihli tahriratında, Ayıntab köylerinden bazı kişilerin Osmanlı ordugâhına giderek silah aldığı ve Kilis’e kadar Mısır askerleriyle savaştığı belirtiliyor. Bu çatışmalarda esirler alındığı ve 40 kadar Mısır askerinin öldürüldüğü kaydediliyor. Dönemin yerel kaynaklarında ayrıca Mısır garnizonundaki bin kişilik bir kuvvetin Ayıntab Türk birlikleri tarafından etkisiz hale getirildiği aktarılıyor.
Ayıntab’ı Yakmakla Tehdit Etti
Mısır ordusu Haziran 1839’un başlarında Ayıntab’a ulaştığında şehirde kadın, yaşlı ve çocuklar dışında çok az kişi kalmıştı. Halkın önemli bir bölümü Maraş yönüne çekilmişti.
Mızar Geçidi’ne ulaşan Mısır askerleri ile Maraş tarafına çekilen Ayıntablılar arasında yeniden çatışma çıktı. Bunun üzerine İbrahim Paşa’nın Ayıntab’ı tamamen yakacağını bildirdiği kaydedildi.
Nizip Savaşı Dönüm Noktası Oldu
24 Haziran 1839’da Osmanlı ve Mısır orduları Ayıntab yakınlarındaki Nizip’te karşı karşıya geldi. Savaşı Mısır ordusunun kazanmasının ardından İbrahim Paşa’nın Ayıntab yönüne ilerlemesi kentte büyük endişeye yol açtı.
Ayıntab’dan oluşturulan bir heyet İbrahim Paşa ile görüşerek af istedi. Görüşmenin ardından İbrahim Paşa halkı affetti ve kenti yakmaktan vazgeçti.
Ayıntab, Mısır ordusunun Anadolu’dan çekilmesine kadar Kavalalılar idaresinde kaldı. Kaynakta bu dönem 1832’den itibaren yaklaşık 10 yıl olarak ifade edilirken, Ayıntab halkı ile İbrahim Paşa arasındaki mücadelenin Nizip Savaşı’na kadar devam ettiği belirtiliyor.
Kaynak: İsmail Hakkı Üzüm – Zeynel Özlü, Kavalalılar Hakimiyeti Döneminde İbrahim Paşa’nın Ayıntab’daki Faaliyetleri, Gaziantep Üniversitesi Ayıntâb Araştırmaları Dergisi, Cilt 8, Sayı 1, 2025, s. 119-132.
