Dev yapay zeka sistemleri hakkında, insan denetimini aşabilecek kapasiteye ulaşması ve siber tehditlerde kullanılabilmesi gibi güvenlik kaygıları gündemi meşgul ederken, ABD'li şirketlerin asıl gündeminin gelişimi tekellerinde tutarak teknolojik hegemonyayı pekiştirme peşinde olabileceği görüşleri ağırlık kazanıyor. Yapay zekada "yavaşlama" tartışması; yalnızca gelişmeyi durdurup durdurmama sorusuyla değil, güvenlik kurallarını kimin belirleyeceği, bu kuralların rekabeti nasıl etkileyeceği ve devasa yatırımların hangi ekonomik sonuçları doğuracağı sorularıyla birlikte yürütülüyor. ABD'li şirketlerin gelişim hızı tartışmasına en büyük rakipleri Çin de müdahil olarak, ABD yönetimi ve şirketlerinin sektöre hakim olma ve standartlarını tayin etme arayışlarına yavaşlatmaya gitmeden işbirliği yapılabileceği yanıtını veriyor.
Rekabet Avantajı Arayışı mı Yoksa "Yumuşak Kartel" mi?
Söz konusu yavaşlama çağrılarının ardından analistler, bu tekliflerin sektörün önde gelen şirketleri tarafından yapılmasının rakiplerin gelişimini yavaşlatarak mevcut liderlerin konumunu koruma amacına hizmet edebileceğine dikkati çekiyor. OECD'nin 24 Haziran tarihli analizinde sektörün bazı bölümlerinde yoğunlaşma bulunduğu ve altyapı, veri, çip ile bulut hizmetlerindeki yoğunlaşmanın pazar gücünü pekiştirebileceği belirtiliyor. Eleştiriler daha da ileri götürülerek geliştirme hızını ortak biçimde sınırlama arayışının rekabeti azaltan bir "yumuşak kartel" işlevi görebileceği yorumu yapılıyor. Forbes dergisinin 15 Eylül değerlendirmesinde ortak kuralların pazara girişi zorlaştıracağı savunulurken, American Institute for Economic Research kuruluşundan Julia Cartwright 25 Eylül'deki açıklamasında düzenlemelerin yeni rakipler için engel oluşturacağını ve Çin kurallara uymadığında bir "kolektif eylem sorunu" doğacağını vurguladı. 28 Eylül tarihli Kongre Araştırma Servisi analizinde yavaşlama düzenlemesinin sermaye harcamalarını azaltıp karlılığı artırabileceği aktarılırken, Cumberlands Üniversitesi'nden Doç. Dr. Aashis Luitel ortak standartların liderleri güçlendirip Çinli rakiplere baskı kuracağını, Jindal Küresel Üniversitesi'nden Doç. Dr. Nikhil Naren ise güvenlik gerekçe olsa da frene ne kadar basılacağını rekabetin belirlediğini ifade etti.
Güvenlik Standartlarını Kim Belirleyecek?
Teknolojik üstünlüğü önceden elde eden güçlerin pazar kurallarını belirleme isteği, geçmişte gelişmiş ülkelerin sanayileşme sonrası daha sıkı çevre kurallarını tartışmaya açmasıyla benzerlik taşıyor. Dünya genelinde güvenlik standartları konusunda uzlaşı bulunsa da tartışma standartların kimin ekonomik avantaj sağlayacağı bir yapıda belirleneceğine odaklanıyor. Luitel bu mekanizmaların gerçekten riskleri azaltıp azaltmadığının ayrıca incelenmesi gerektiğini söylerken, Naren rekabet vurgusunu yineliyor.
Yatırım Sürecinde Soluklanma İhtiyacı mı?
Tartışmanın diğer boyutunda ise sektöre aktarılan dev sermayenin geri dönüş beklentisi yer alıyor. Goldman Sachs araştırmasında küresel yapay zeka yatırımlarının 2026'da 1 trilyon doları aşması ve ABD yatırımının 581 milyar dolara ulaşması bekleniyor. Wharton İşletme Okulu'nun 1 Eylül araştırmasında ise büyük teknoloji şirketlerinin altyapı yatırımlarının 2026'da 755 milyar dolara ulaşacağı ve 2027'de 1 trilyon doları aşabileceği öngörülüyor. ABD'li yatırımcı Michael Burry, OpenAI ve Anthropic yöneticilerinin yavaşlama çağrılarının kendilerine hizmet ettiğini, halka arzlar öncesi beklentileri desteklediğini ve yüksek büyüme oranlarını sürdürmenin zorlaşmasıyla ortaya çıkan gerçek yavaşlamayı örttüğünü savunuyor.
Yapay Zekada "Balon" Endişesi Büyüyor
Devasa yatırımlar sektörde bir "balon" oluştuğu tartışmalarını da körüklüyor. Bridgewater Associates kurucusu Ray Dalio yapay zeka patlamasının balonun erken aşamalarında olduğunu söylerken, OpenAI CEO'su Sam Altman yatırımcıların aşırı heyecanlı olabileceğini belirterek balon görüşüne katıldığını ifade etti. Benchmark'tan Bill Gurley balonun bir sıfırlanmayla sonuçlanabileceğini belirtirken, İngiltere Merkez Bankası Ekim 2025 değerlendirmesinde teknoloji şirketlerinin değerlemelerinin yüksek göründüğü ve beklentilerin zayıflaması halinde sert düzeltmeler yaşanabileceği uyarısında bulundu.
Yavaşlatma Tartışmalarının Siyasi ve Ticari Boyutu
Geliştirme hızının düşürülmesi tartışmaları Anthropic CEO'su Dario Amodei'nin 12 Eylül'de yayımladığı makalede sürecin dengeli ve kontrollü yürütülmesi gerektiğini belirtmesiyle ivme kazandı. Bu çağrılar tekelleşme ve Çin'e avantaj sağlama endişelerine yol açarken, Donald Trump yönetimi yavaşlatıcı düzenlemeler yerine inovasyonu teşvik eden bir yaklaşım sergiliyor. Trump, yapay zekanın kontrolden çıkması yönünde bir komplo yürütüldüğünü ileri sürerek çalışmaların yavaşlatılmasının Çin'e avantaj sağlayacağını savunuyor.
