Gaziantep, içinden geçen Alleben Deresi gibi yüzey su kaynaklarına sahip olmasına rağmen, tarih boyunca yeraltı su kaynakları bakımından kısıtlı imkanlara sahip bir şehir olmuştur. Gazi şehirliler, bu coğrafi zorluğu aşmak ve buldukları kıymetli suyun buharlaşarak ya da dış etkenlerle kaybolmasını önlemek adına tarihte eşine az rastlanır bir mühendislik harikasına imza atmışlardır. Yerin altından kayaları oyarak açtıkları ve "Livas" adı verilen kanallarla suları tek bir merkezde (Suburcu) toplamayı başaran atalarımız, suyu bu merkezden tüm şehre ve konutlara kusursuz bir ağla dağıtmıştır.
Livas Sistemiyle Her Eve Özel Su Hattı
Gaziantep’te geliştirilen bu deha ürünü yer altı su sistemi, evlerin altından geçen livaslar sayesinde her konuta içme ve kullanma suyunun doğrudan ulaşmasını olanaklı kılmıştır. Bu gelişmiş yer altı ağı nedeniyle, Anadolu'nun diğer kentlerinin aksine Gaziantep'in konut alanlarında meydan ve duvar çeşmelerine pek ihtiyaç duyulmamıştır. Çeşmeler, sadece nüfus yoğunluğunun ve insan sirkülasyonunun fazla olduğu ticaret dokusunun yer aldığı bölgelerde inşa edilmiştir. Eski Gaziantep evleri, su ihtiyacını karşılamak için doğrudan bu livasların üzerine kurulmuş ve evlerin içinden su kanallarına kuyular açılmıştır. Bu kuyular hem günlük su ihtiyacını karşılamak hem de yaz sıcağında bozulabilecek erzakları serin ortamda saklamak için birer yer altı buzdolabı olarak kullanılmıştır.
Yerin 40 Basamak Altındaki Ortak Yaşam Alanları
Arapça kökenli olduğu tahmin edilen ve "suyun yer altında bölümlere ayrıldığı yer" anlamına gelen "Kastel" kelimesi, bu sistemin en anıtsal yapılarını tanımlar. Genellikle camilerin altından geçen su kanallarının kesişim noktalarında, yüzeyden 30-40 basamaklı merdivenlerle inilen geniş, mağaramsı yer altı mekanları oluşturulmuştur. Sade ve gösterişsiz mimarilerine rağmen hayati birer merkez olan kasteller; içinde tuvalet, yıkanma yeri, dinlenme ve abdest alma alanları, kadınların çamaşır ve yün yıkama mekanları ile bazı örneklerinde yer altı mescitleri barındıran çok fonksiyonlu yapılar olarak tasarlanmıştır.
Zamana Meydan Okuyan 6 Ata Yadigarı
Evlerin modern şehir içme suyu şebekesine kavuştuğu döneme kadar hayati önemini eksiksiz koruyan bu ata yadigarı kastellerden 5-6 tanesi ne yazık ki zaman içerisinde çeşitli sebeplerle yok olmuştur. Su mimarisinin dünyadaki bu benzersiz örneklerinden günümüze ulaşmayı başaran ve koruma altında olan 6 tarihi kastel şunlardır:
-
Şeyh Fethullah Kasteli
-
İhsan Bey Mescidi ve Kasteli
-
Pişirici Mescidi ve Kasteli
-
İmam-ı Gazali Kasteli
-
Ahmet Çelebi Kasteli
-
Kozluca Kasteli
Gaziantep Kastelleri, günümüzde hem yerli ve yabancı kültür turistlerinin en çok ilgisini çeken yer altı rotalarının başında gelmekte hem de geçmişin çevre ve su yönetimi dehasını geleceğe taşımaktadır.
