Gaziantep’in önemli tarihi ve turistik noktalarından Rumkale, Fırat Nehri ile Merzimen Çayı’nın birleştiği noktada, yüksek ve sarp kayalıklar üzerinde yer alıyor. Nizip ilçesi sınırlarında bulunan tarihi kale, geçmişten günümüze farklı medeniyetlerin izlerini taşımasıyla öne çıkıyor.
Günümüzde üç tarafı sularla çevrili bir yarımada görünümünde olan Rumkale, tarihi yapıları ve doğal konumuyla ziyaretçilerine farklı bir atmosfer sunuyor. Kaleye ulaşım ise Yavuzeli ilçesine bağlı Kasaba Mahallesi’nden veya Şanlıurfa’nın Halfeti ilçesinden teknelerle sağlanıyor.
Tarihi binlerce yıl öncesine uzanıyor
Rumkale ve çevresinde yapılan araştırmalar, bölgede insan yerleşiminin Paleolitik Dönem’e kadar uzandığını gösteriyor. Fırat Nehri boyunca bulunan çakmak taşından yapılmış aletler ve diğer kalıntılar, bölgenin çok eski dönemlerden itibaren yerleşim gördüğüne işaret ediyor.
Antik kaynaklarda Rumkale ile ilişkilendirilen ilk yerleşimlerden biri, Asur Kralı III. Salmanassar tarafından ele geçirilen “Şitamrat” olarak gösteriliyor. Stratejik konumu nedeniyle bölge daha sonraki dönemlerde Med, Pers, Helenistik ve Roma hakimiyetlerinde de önemini korudu.
Tarih boyunca farklı isimlerle anıldı
Rumkale, tarih boyunca farklı medeniyetler tarafından çeşitli isimlerle adlandırıldı. Şitamrat, Kal'a Rhomayta, Hromklay, Ranculat, Kal-at el Rum, Kal-at el Müslimin ve Kale-i Zerrin gibi isimlerle anılan kale, günümüzde Rumkale adıyla biliniyor.
11’inci yüzyıldan itibaren Hromgla adıyla önemli bir merkez haline gelen Rumkale, özellikle Orta Çağ’da dini açıdan da önemli bir konum kazandı. 1113 yılında III. Grigoris tarafından satın alınan kalede katolikosluk makamı oluşturuldu. Rumkale, Ermeni kilise tarihinde önemli merkezlerden biri haline geldi.
1292 yılında Memlük Sultanı Melik el-Eşref tarafından fethedilen kale, daha sonra Kal’at el-Müslimin adıyla anıldı. Memlük döneminde onarılan Rumkale, bir süre uç kalesi olarak kullanıldı. Daha sonraki dönemlerde ise Kale-i Zerrin, yani “Altın Kale” adıyla da anıldı.
Kayalıklarla bütünleşen kale
Rumkale’nin en dikkat çekici özelliklerinden biri, doğal kayalıklarla kale mimarisinin iç içe geçmiş olması. Kale yaklaşık 120 metreye 230 metre ölçülerinde bir alanı kaplıyor. Büyük ve kesme taşlarla inşa edilen yapıda Fırat Nehri ve Merzimen Çayı yönlerine açılan iki kapı bulunuyor.
Kalenin kuzey ve doğu surlarında dikdörtgen planlı 7 burç yer alıyor. Kuzey bölümündeki surlarda çok sayıda mazgal pencere bulunurken, güney bölümündeki kayalık alan 12’nci yüzyılın başlarında insan eliyle oyularak yaklaşık 30 metre derinliğinde ve 20 metre genişliğinde bir hendek haline getirildi.
Kalenin günümüzde görülebilen mimari kalıntıları arasında Aziz Nerses Kilisesi, Barşavma Manastırı, su sarnıçları, su kuyusu, hendek ve çeşitli yapı kalıntıları bulunuyor. Toprak üstünde bulunan yapıların önemli bölümünün 12-14’üncü yüzyıllar arasına tarihlendiği belirtiliyor.
Aziz Nerses Kilisesi tarihe ışık tutuyor
Rumkale’nin güney bölümünde bulunan Aziz Nerses Kilisesi, kalenin önemli tarihi yapıları arasında yer alıyor. Kilisenin 1173 yılında Şair Aziz Nerses tarafından yaptırıldığı belirtiliyor.
Doğu-batı doğrultusunda dikdörtgen planlı olan yapı, üç nefli ve üç apsisli bir mimariye sahip. Kilisenin batı bölümünde ise narteks bulunuyor. Ermeni döneminde 1113-1292 yılları arasında katolikosluk makamı olarak kullanılan yapı, Memlükler döneminde mescide dönüştürüldü.
Barşavma Manastırı da kale içinde
Kalenin kuzey bölümünde bulunan Barşavma Manastırı da Rumkale’nin dikkat çeken tarihi yapılarından biri. Manastırın 13’üncü yüzyılda Yakubi Azizi Barşavma tarafından yaptırıldığı belirtiliyor.
Birbirine bitişik iki yapıdan oluşan manastırın bazı bölümleri günümüze kadar ulaşmış durumda. Yapının yakınında bir kuyu da bulunuyor.
İncil rivayetiyle de anılıyor
Rumkale, Hristiyanlık tarihi açısından taşıdığı önem nedeniyle çeşitli dini rivayetlerle de anılıyor. Kültür ve Turizm Bakanlığı kaynaklarında yer alan bilgiye göre, Roma döneminde Hz. İsa’nın havarilerinden Yohannes’in Rumkale’ye gelerek burada yaşadığı ve Hristiyanlığı yaydığı rivayet ediliyor.
Yohannes’in İncil’in nüshalarını Rumkale’de kayadan oyulmuş bir odada çoğalttığı ve daha sonra bu kopyaların buradan Beyrut’a götürüldüğünün anlatıldığı belirtiliyor.
Suyun altında kalmasıyla yarımadaya dönüştü
Rumkale’nin bugünkü görünümünde Fırat Nehri üzerindeki baraj gölü önemli rol oynuyor. Birecik Barajı’nın su tutmasıyla birlikte kalenin üç tarafı suyla çevrildi ve Rumkale yarımada görünümüne kavuştu.
Bu özelliği, kalenin tarihi yapısının yanı sıra çevresindeki doğal manzarayı da turizm açısından önemli hale getirdi.
Rumkale’ye tekneyle ulaşım sağlanıyor
Karadan doğrudan ulaşımın mümkün olmadığı Rumkale’ye teknelerle gidiliyor. Ziyaretçiler Gaziantep’in Yavuzeli ilçesine bağlı Kasaba Mahallesi'nden veya Şanlıurfa’nın Halfeti ilçesinden teknelere binerek kaleye ulaşabiliyor.
Gaziantep İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü verilerine göre Rumkale, Gaziantep kent merkezine yaklaşık 62 kilometre, Yavuzeli ilçesine ise yaklaşık 22 kilometre uzaklıkta bulunuyor.
Tarihi kalenin bağlı bulunduğu bölge, Fırat’ın manzarası ve çevresindeki sarp kayalıklarla birlikte ziyaretçilere tarih ve doğayı aynı noktada görme imkanı sunuyor. Rumkale, bu özellikleriyle Gaziantep’in kültür ve inanç turizmi açısından öne çıkan değerleri arasında yer alıyor.
