Tarihsel süreçte ağaçlar ve bitkiler başta olmak üzere; hayvanların deri, bağırsak, kıl, kemik ve boynuz gibi elementlerinden yararlanılarak geliştirilen çalgılar; telli, yaylı, nefesli ve vurmalı olarak çeşitli sınıflara ayrıldı. Bu kadim zanaatın Gaziantep, özellikle dut ağacından üretilen el yapımı sazları (bağlama) ile halk müziği kültürünü ile öne çıkıyor.
Orta Asya'dan Gaziantep Atölyelerine: Sazın Tarihçesi
Bağlamanın tarihsel kökleri, Orta Asya Türk topluluklarının milli çalgısı olan "Kopuz"a dayanmaktadır. Kopuz, Türklerin göç yolları boyunca dönüşerek Anadolu topraklarına taşınmış ve burada İslamiyet sonrası aşık kültürüyle birleşerek bugünkü "Saz" ve "Bağlama" formunu almıştır.
Gaziantep, İpek Yolu üzerinde yer almasının getirdiği kültürel zenginlikle, bu enstrümanın hem icrasında hem de imalatında yüzyıllar boyunca bir merkez olmuştur. Kentteki saz yapım geleneği, usta-çırak ilişkisiyle nesilden nesle aktarılan, fabrikasyon üretimin henüz olmadığı dönemlerden bugüne uzanan korunan bir zanaat mirasıdır.
Enstrümanın Akustik Özellikleri
Gaziantepli enstrüman ustalarının bağlama yapımında özellikle dut ağacını tercih etmesinin arkasında tamamen bilimsel ve akustik gerekçeler yatmaktadır. Saz yapımında kullanılan malzemenin özellikleri enstrümanın kalitesini doğrudan belirler:
Ses Rezonansı ve Akustik: Dut ağacı, lif yapısı sayesinde sesi en homojen ve sıcak şekilde ileten, tınıyı en uzun süre muhafaza eden ağaç türüdür. Sazın tekne (gövde) kısmında kullanılan dut, enstrümana o karakteristik yanık ve derin Anadolu tınısını verir.
Kuruma ve Olgunlaşma Süreci: İyi bir Gaziantep sazı için kesilen dut ağacı hemen işleme alınmaz. Ağacın gölgede, doğal ortamda en az 3 ila 5 yıl arasında kuruması ve "uyuması" beklenir. Tamamen kuruyan ağaç, sonraki yıllarda eğilme, çatlama veya ses kalitesinde bozulma yapmaz.
Oyma ve Yaprak Yöntemi: Kentte sazlar iki şekilde üretilir. En kıymetlisi, tek parça dut kütüğünün içi sabırla oyularak yapılan "Oyma Saz"dır. Diğer yöntem ise dilimlenen dut hatlarının yan yana getirilmesiyle oluşturulan "Yaprak Saz" modelidir.
Sabırla İşlenen Diğer Doğal Detaylar
Gaziantep'te el yapımı bir sazın tamamlanması haftalar, bazen aylar sürer. Dut ağacından yapılan gövdenin üzerine, sesin dışarı dengeli salınmasını sağlayan ve genellikle ladin ya da ardıç ağacından üretilen göğüs (kapak) kısmı özenle yerleştirilir.
Sazın sap kısmında esnemeyen gürgen veya kelebek ağacı tercih edilirken, tellerin bağlandığı burgularda ve eşiklerde asırlardır değişmeyen bir gelenekle abanoz, pelesenk gibi sert ağaçlar ya da manda boynuzu gibi doğal materyaller kullanılır.
Gaziantepli ustalar, her biri parmak izi gibi benzersiz olan el yapımı bağlamalarıyla hem ulusal hem de uluslararası müzik camiasına enstrüman tedarik etmeye devam ediyor.
