Gaziantep denildiğinde Milli Mücadele yıllarından akıllara çoğunlukla Fransız işgali ve destansı Antep Savunması geliyor. Ancak kentin yakın tarihinde Fransızlardan önce yaklaşık 10 ay süren bir İngiliz işgali dönemi de bulunuyor.
İngiliz kuvvetlerinin Antep’teki varlığı başlangıçta “kışı geçirmek” ve hayvanların yem ihtiyacını karşılamak gibi gerekçelerle açıklanırken ilerleyen süreçte kentteki uygulamalar sertleşti. Haberleşmenin kontrol altına alınması, bazı kişilerin sürgün edilmesi, sıkıyönetim, silahların toplanması, iş yerlerinin kapatılması ve sokağa çıkma yasağı gibi uygulamalar peş peşe geldi.
Döneme ilişkin resmi ve akademik kaynaklardaki en çarpıcı ayrıntılardan biri ise halkın elindeki silahların toplanması sırasında yaşandı: Kayıtlara göre uygulama, Anteplilerin ekmek bıçaklarına kadar uzandı.
“Kışı Geçirmek” Gerekçesiyle Geldiler
Gaziantep Valiliği'nin kent tarihine ilişkin kayıtlarında, İngilizlerin Mondros Mütarekesi'nin 7. maddesine dayanarak Antep'i işgal ettiği, Amerikan Koleji ile çevresindeki bazı evleri kışla ve karargâh olarak kullandığı aktarılıyor.
Aynı kaynakta İngilizlerin başlangıçta Antep'teki varlıklarını “kışı geçirmek ve hayvanlara yem temin etmek” gerekçesiyle açıkladığı bilgisi yer alıyor. Ancak ilerleyen dönemde Maraş ve Urfa'nın da işgal edilmesiyle sürecin farklı bir boyuta taşındığı görülüyor.
Ekmek Bıçaklarına Kadar Toplandı
İngiliz yönetiminin kentteki baskısını artırdığı 1919 yılının Mart ayında Antep'te sıkıyönetim ilan edildi.
Atatürk Araştırma Merkezi tarafından yayımlanan Türkiye Cumhuriyeti Tarihi adlı çalışmaya göre sıkıyönetim kapsamında halktan her türlü silah ve kesici aleti İngilizlere teslim etmesi istendi. Polis ve jandarma dışında silah taşınması yasaklandı.
Milli Savunma Bakanlığı Askerî Tarih Arşivi'nin yayımladığı çalışmada ise uygulamanın boyutu çok daha çarpıcı bir ifadeyle anlatılıyor. Kaynakta İngilizlerin halkın elindeki silahları “ekmek bıçaklarına kadar” topladığı bilgisine yer veriliyor.
Gaziantep Valiliği'nin resmi tarihçesinde de Türklerin ellerindeki kesici ve patlayıcı silahları ekmek bıçaklarına kadar İngiliz makamlarına teslim etmek zorunda kaldıkları aktarılıyor.
14 Araba Dolusu Silah Teslim Edildi
Silah toplama uygulamasının büyüklüğünü gösteren bir başka ayrıntı ise teslim edilen malzemelerin miktarı oldu.
Atatürk Araştırma Merkezi kayıtlarına göre sıkıyönetim ilanının ardından 14 araba dolusu silah İngilizlere teslim edildi.
Türkiye Bilimler Akademisi'nin Millî Mücadele'nin Yerel Tarihi 1918-1923 çalışmasında da benzer bilgiler bulunuyor. Buna göre şehrin önemli noktalarına makineli tüfekler yerleştirildi ve polis ile jandarma dışındaki halktan silah ve cephanesini teslim etmesi istendi.
Evinde veya üzerinde silah bulunduranlara ağır yaptırımlar uygulanacağı duyurulurken günün sonunda yaklaşık 14 araba silah ve cephane toplandı.
Silahlar Yetmedi, Evlerde Arama Başladı
Toplanan silahlar işgal yönetimi açısından yeterli görülmedi.
Atatürk Araştırma Merkezi kayıtlarına göre Amerikan Koleji Müdürü Mr. Meryl, Antep'te 26 bin silah bulunduğunu ve teslim edilen miktarın yetersiz olduğunu bildirdi. Bunun üzerine 17 Mart'tan itibaren kentte silah aramaları başladı.
TÜBA'nın çalışmasında da benzer şekilde halkın bütün silahlarını teslim etmediği gerekçesiyle yeni önlemlerin devreye sokulduğu aktarılıyor.
Dükkânlar kapatıldı, sokağa çıkma yasağı uygulandı ve toplantılar yasaklandı. Cadde ve sokaklarda güvenlik önlemleri artırılırken evlerde de silah araması gerçekleştirildi.
Kentte Günlük Hayat Durma Noktasına Geldi
Uygulanan yasaklar yalnızca silah meselesiyle sınırlı kalmadı. Kentte ticari ve sosyal hayat da ciddi şekilde etkilendi.
TÜBA kayıtlarına göre ekmekçi, eczacı ve sütçüler dışındaki iş yerlerinin kapalı tutulduğu dönemde kasap dükkânlarındaki etler bozuldu.
Gaziantep Valiliği kayıtlarında ise dükkânların kapalı kalması nedeniyle etlerin koktuğu, sebzelerin çürüdüğü ve uygulanan baskının Anteplilerin direnme kararlılığını daha da güçlendirdiği aktarılıyor.
İngilizler Gitti, Fransızlar Geldi
Antep'in işgal tarihi İngilizlerle sona ermedi. İngiltere ile Fransa arasındaki 1919 tarihli düzenlemelerin ardından İngiliz kuvvetleri bölgeden çekilmeye başladı ve Antep'teki işgal yönetimi Fransızlara geçti.
Gaziantep Valiliği kayıtlarına göre Ekim 1919'un sonunda İngilizler Antep'i Fransız işgaline bıraktı. Fransız-Ermeni Alayı Komutanı Kolonel Saint Mari 29 Ekim'de İngilizlerden işgal idaresini teslim aldı; 5 Kasım'da ise Fransız birlikleri Antep'e girdi.
Böylece Antep için İngiliz işgali sona ererken, kentin tarihine damga vuracak çok daha çetin bir dönem başladı.
Bugün Antep Savunması denildiğinde hafızalarda Fransız kuvvetlerine karşı verilen mücadele yer alsa da resmi ve akademik kayıtlar, bu destansı direnişten önce kentin İngiliz işgali altında yaşadığı dönemin de ağır uygulamalara sahne olduğunu gösteriyor. Halkın elindeki ekmek bıçaklarının dahi toplatılması ise o günlerin hafızalarda kalan en çarpıcı ayrıntılarından biri olarak tarihi kayıtlarda yerini koruyor.
Kaynak: T.C. Millî Savunma Bakanlığı Askerî Tarih Arşivi yayınları, Türkiye Bilimler Akademisi (TÜBA) Millî Mücadele’nin Yerel Tarihi 1918-1923 – Antep’in İşgali ve Kurtuluşu, Atatürk Araştırma Merkezi yayınları ve Gaziantep Valiliği Gaziantep Tarihi kayıtları. Gaziantep Valiliği, İngiliz işgali dönemindeki yasakları ve 1919 sonunda yönetimin Fransızlara geçişini resmi tarihçesinde de aktarıyor.
